فلج بلز (Bell’s palsy) نوعی ضعف یا فلج ناگهانی عضلات یک طرف صورت است که معمولاً با اختلال عملکرد عصب صورتی یا عصب هفتم مغزی ارتباط دارد. در این وضعیت ممکن است گوشه لب افتاده شود، بستن چشم دشوار شود و حرکت یک طرف صورت کاهش پیدا کند. علت دقیق فلج بلز همیشه مشخص نیست و در بسیاری از افراد بهبود قابل‌توجهی طی هفته‌ها تا ماه‌ها اتفاق می‌افتد. با این حال، هرگونه فلج یا ضعف ناگهانی صورت باید سریع توسط پزشک ارزیابی شود، زیرا سکته مغزی نیز می‌تواند با علائم مشابه ظاهر شود.

 

فهرست مطالب

• فلج بلز چیست؟
• فلج بلز چگونه ایجاد می‌شود؟
• علائم فلج بلز چیست؟
• آیا فلج بلز خطرناک است؟
• تفاوت فلج بلز و سکته مغزی
• علت فلج بلز چیست؟
• چه افرادی بیشتر در معرض فلج بلز هستند؟
• فلج بلز چگونه تشخیص داده می‌شود؟
• درمان فلج بلز چیست؟
• مراقبت از چشم در فلج بلز
• فیزیوتراپی در فلج بلز
• آیا ماساژ و تمرین صورت برای فلج بلز مفید است؟
• فلج بلز چقدر طول می‌کشد؟
• عوارض احتمالی فلج بلز
• چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
• سؤالات متداول درباره فلج بلز

 

فلج بلز چیست؟

نوعی فلج محیطی عصب صورت است که معمولاً باعث ضعف یا بی‌حرکتی یک طرف صورت می‌شود. عصب صورت علاوه بر کنترل بسیاری از عضلات صورت، در برخی عملکردهای دیگر مانند ترشح اشک و بزاق و حس چشایی نیز نقش دارد.

به همین دلیل، فرد مبتلا ممکن است علاوه بر افتادگی صورت، علائمی مانند دشواری در بستن چشم، تغییر حس چشایی، افزایش حساسیت به صدا یا تغییر اشک و بزاق را تجربه کند.

این عارضه  معمولاً به‌صورت ناگهانی شروع می‌شود و شدت آن می‌تواند از ضعف خفیف تا فلج تقریباً کامل یک طرف صورت متفاوت باشد.

نکته مهم این است که اصطلاح «فلج بلز» فقط زمانی مناسب است که پزشک پس از ارزیابی، علت‌های دیگر ضعف صورت را بررسی کرده باشد. بنابراین نباید هر نوع افتادگی ناگهانی صورت را بدون معاینه، فلج بلز فرض کرد.

فلج بلز چگونه ایجاد می‌شود؟

عصب صورت از مسیری نسبتاً باریک در استخوان جمجمه عبور می‌کند. التهاب و تورم این عصب می‌تواند عملکرد آن را مختل کند و در نتیجه عضلات یک طرف صورت ضعیف شوند.

علت دقیق این التهاب در بسیاری از موارد مشخص نیست. برخی منابع احتمال ارتباط آن با فعال‌شدن یا عفونت برخی ویروس‌ها را مطرح کرده‌اند، اما نمی‌توان گفت هر فرد مبتلا به فلج بلز حتماً به دلیل یک ویروس مشخص دچار این مشکل شده است.

علائم فلج بلز چیست؟

 

 

علائم  معمولاً در مدت کوتاهی ظاهر می‌شوند. مهم‌ترین نشانه‌ها عبارت‌اند از:

• افتادگی یک طرف صورت
• دشواری در لبخند زدن
• افتادگی گوشه لب
• مشکل در بستن کامل یک چشم
• آبریزش از دهان
• دشواری در نوشیدن یا نگه‌داشتن مایعات در دهان
• درد اطراف گوش یا پشت گوش
• تغییر حس چشایی
• افزایش حساسیت به صدا در سمت مبتلا
• تغییر میزان اشک یا بزاق
• ضعف یا فلج عضلات یک طرف صورت

شدت علائم در افراد مختلف یکسان نیست. ممکن است فردی تنها دچار ضعف خفیف صورت شود و فرد دیگری تقریباً تمام حرکات یک طرف صورت را از دست بدهد.

آیا فلج بلز همیشه فقط یک طرف صورت را درگیر می‌کند؟

در بیشتر موارد، فلج -بلز یک طرف صورت را درگیر می‌کند. درگیری دوطرفه صورت نادر است و در چنین شرایطی بررسی پزشکی دقیق اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

آیا فلج بلز خطرناک است؟

این عارضه در بسیاری از افراد با گذشت زمان بهبود پیدا می‌کند و بسیاری از بیماران به عملکرد مناسب صورت بازمی‌گردند. با این حال، شروع ناگهانی ضعف یا افتادگی صورت موضوعی نیست که بتوان بدون معاینه پزشکی درباره آن تصمیم گرفت.

مهم‌ترین دلیل این موضوع، شباهت بعضی علائم فلج بلز با مشکلات جدی‌تری مانند سکته مغزی است.

همچنین اگر فرد نتواند چشم خود را ببندد، خشکی و آسیب سطح چشم می‌تواند ایجاد شود. بنابراین مراقبت از چشم در افرادی که دچار اختلال بسته‌شدن پلک هستند اهمیت زیادی دارد.

تفاوت فلج بلز و سکته مغزی

یکی از مهم‌ترین سؤالات خانواده‌ها این است که آیا افتادگی ناگهانی صورت نشانه فلج بلز است یا سکته مغزی.

پاسخ این است که از روی یک علامت به‌تنهایی نمی‌توان تشخیص قطعی داد.

فلج بلز معمولاً باعث ضعف عضلات یک طرف صورت می‌شود و ممکن است توانایی بستن چشم، لبخند زدن و حرکت پیشانی را نیز تحت تأثیر قرار دهد. اما سکته مغزی می‌تواند علاوه بر تغییرات صورت، با علائمی مانند ضعف یا بی‌حسی دست و پا، اختلال گفتار، اختلال تعادل یا سایر نشانه‌های عصبی همراه باشد.

اگر افتادگی صورت به‌طور ناگهانی ایجاد شده است، به‌خصوص اگر همراه با ضعف دست یا پا، اختلال تکلم، گیجی، اختلال دید یا مشکل در راه رفتن باشد، باید آن را یک وضعیت اورژانسی در نظر گرفت و فوراً درخواست کمک پزشکی کرد.

حتی در صورت نبود این علائم نیز بهتر است فردی که برای نخستین بار دچار ضعف ناگهانی صورت شده است، در اسرع وقت توسط پزشک معاینه شود.

جهت اطلاعات بیشتر مقاله علائم سکته مغزی را مطالعه بفرمایید.

 

علت فلج بلز چیست؟

علت قطعی این عارضه  در بسیاری از موارد مشخص نیست. التهاب و تورم عصب صورت از مکانیسم‌های مطرح‌شده است و احتمال ارتباط این بیماری با برخی عفونت‌های ویروسی نیز بررسی شده است.

برخی شرایط نیز با افزایش احتمال بروز -فلج بلز- ارتباط دارند، از جمله:

• بارداری، به‌خصوص در مراحل پایانی
• عفونت‌های دستگاه تنفسی فوقانی
• دیابت
• فشار خون بالا
• چاقی

وجود یکی از این عوامل به معنی ابتلای قطعی به فلج بلز نیست.

چه افرادی بیشتر در معرض فلج بلز هستند؟

تین عارضه می‌تواند در سنین مختلف اتفاق بیفتد و منحصر به گروه سنی خاصی نیست.

برخی افراد ممکن است پس از یک بیماری تنفسی دچار آن شوند. همچنین بارداری، دیابت و فشار خون بالا از عواملی هستند که در منابع پزشکی با افزایش احتمال ابتلا ارتباط داده شده‌اند.

در موارد نادر، فلج بلز ممکن است دوباره اتفاق بیفتد. در صورت تکرار، پزشک ممکن است بررسی‌های بیشتری برای یافتن علت‌های احتمالی انجام دهد.

فلج بلز چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص معمولاً بر اساس شرح حال و معاینه عصبی انجام می‌شود. پزشک به نحوه حرکت عضلات صورت، بستن چشم، لبخند زدن و سایر حرکات صورت توجه می‌کند و در صورت نیاز بررسی‌های بیشتری انجام می‌دهد.

همه افراد به تصویربرداری یا آزمایش‌های گسترده نیاز ندارند. اما اگر علائم غیرمعمول باشند یا پزشک به علت دیگری شک داشته باشد، ممکن است آزمایش‌های تکمیلی مانند تصویربرداری یا آزمایش خون درخواست شود.

زمان شروع علائم نیز اهمیت دارد. بهتر است بیمار بتواند به پزشک بگوید ضعف صورت دقیقاً از چه زمانی آغاز شده و آیا علائم در حال بدتر شدن، ثابت ماندن یا بهتر شدن هستند.

درمان فلج بلز چیست؟

درمان فلج بلز به شدت علائم، زمان شروع بیماری، وضعیت عمومی فرد و تشخیص پزشک بستگی دارد.

یکی از درمان‌های اصلی در بزرگسالان، کورتیکواستروئید خوراکی است که شواهد مناسبی درباره کمک آن به بهبود عملکرد صورت وجود دارد؛ این داروها معمولاً زمانی بیشترین فایده را دارند که در روزهای ابتدایی بیماری آغاز شوند. مقدار و مدت مصرف باید توسط پزشک تعیین شود.

در برخی بیماران، پزشک ممکن است داروی ضدویروس را نیز همراه با کورتیکواستروئید در نظر بگیرد. با این حال، شواهد نشان نمی‌دهد که مصرف داروی ضدویروس به‌تنهایی درمان مؤثری برای فلج بلز باشد.

بنابراین توصیه مهم این است:

برای فلج بلز خودسرانه کورتون یا داروی ضدویروس مصرف نکنید.

نوع دارو، دوز، مدت مصرف و مناسب‌بودن آن برای هر بیمار باید توسط پزشک مشخص شود.

مراقبت از چشم در فلج بلز

یکی از مهم‌ترین اقدامات در بیمارانی که نمی‌توانند چشم سمت مبتلا را کاملاً ببندند، محافظت از چشم است.

بسته‌نشدن کامل پلک می‌تواند باعث خشکی چشم و در موارد شدیدتر آسیب سطح قرنیه شود. بسته به شرایط بیمار، پزشک ممکن است استفاده از قطره‌های روان‌کننده در طول روز و پماد چشمی در شب را توصیه کند. محافظت فیزیکی از چشم نیز ممکن است ضروری باشد.

اگر چشم قرمز، دردناک یا بسیار حساس شود یا بینایی تغییر کند، ارزیابی پزشکی و چشم‌پزشکی اهمیت ویژه‌ای دارد.

فیزیوتراپی در فلج بلز

 

 

فیزیوتراپی می‌تواند در برخی بیماران، به‌خصوص افرادی که فلج شدید یا ماندگار دارند، بخشی از برنامه توانبخشی باشد.

شواهد موجود نشان می‌دهد فیزیوتراپی صورت می‌تواند برای افرادی با فلج شدید یا بیمارانی که ضعف صورت آنها بیش از چند ماه ادامه پیدا کرده است مورد توجه قرار گیرد.

هدف توانبخشی می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

• ارزیابی حرکات عضلات صورت
• آموزش کنترل بهتر حرکات
• کمک به هماهنگی عضلات
• کاهش الگوهای حرکتی نامناسب
• آموزش تمرین‌های متناسب با مرحله بهبودی
• کمک به مدیریت عوارض باقی‌مانده

اما یک نکته مهم وجود دارد: هر تمرین یا تحریک عضلانی برای هر مرحله از فلج بلز مناسب نیست.

به همین دلیل، بهتر است برنامه تمرینی بر اساس معاینه و وضعیت عصب صورت تنظیم شود.

همچنین شواهد درباره برخی روش‌های درمانی مانند تحریک الکتریکی قطعی نیست و در برخی بررسی‌ها نگرانی‌هایی درباره تأثیر نامطلوب آن مطرح شده است؛ بنابراین استفاده از این روش‌ها نباید بدون ارزیابی متخصص انجام شود.

آیا ماساژ و تمرین صورت برای فلج بلز مفید است؟

پاسخ به این سؤال به مرحله بیماری و وضعیت حرکتی صورت بستگی دارد.

انجام خودسرانه تمرین‌های شدید صورت یا تکرار مداوم حرکات ممکن است برای همه بیماران مناسب نباشد. در مراحل مختلف بهبود، هدف توانبخشی می‌تواند متفاوت باشد.

به همین دلیل، به جای اینکه همه بیماران یک مجموعه تمرین یکسان انجام دهند، بهتر است فیزیوتراپیست وضعیت حرکات صورت را ارزیابی و تمرین‌ها را متناسب با شرایط فرد انتخاب کند.

این موضوع به‌خصوص در بیمارانی اهمیت دارد که پس از بهبود اولیه دچار حرکات ناخواسته یا سینکینزی (Synkinesis) می‌شوند؛ برای مثال هنگام لبخند زدن، چشم نیز به‌صورت ناخواسته بسته می‌شود.

فلج بلز چقدر طول می‌کشد؟

مدت زمان بهبودی در همه افراد یکسان نیست.

در بسیاری از افراد، علائم طی چند هفته شروع به بهترشدن می‌کنند و بخش زیادی از عملکرد صورت در ماه‌های بعدی برمی‌گردد. برخی منابع پزشکی اشاره می‌کنند که بهبود کامل می‌تواند تا حدود شش ماه طول بکشد، در حالی که در گروهی از بیماران بعضی علائم ممکن است طولانی‌تر باقی بمانند.

شدت اولیه فلج، میزان آسیب عصب و سرعت شروع درمان می‌تواند در روند پیگیری اهمیت داشته باشد.

اگر بعد از گذشت زمان مناسب، حرکت صورت برنگردد یا بیمار دچار حرکات غیرطبیعی صورت شود، ارزیابی تخصصی برای تعیین برنامه توانبخشی اهمیت پیدا می‌کند.

عوارض احتمالی فلج بلز چیست؟

بیشتر افراد روند بهبودی مناسبی دارند، اما در بعضی افراد ممکن است مشکلات طولانی‌مدت ایجاد شود.

برخی عوارض احتمالی عبارت‌اند از:

• باقی‌ماندن ضعف عضلات صورت
• آسیب عصب صورت
• سینکینزی یا حرکات ناخواسته همزمان عضلات
• مشکل در بسته‌شدن چشم
• خشکی یا آسیب سطح چشم
• تغییرات پایدار در حرکت و تقارن صورت

سینکینزی ممکن است زمانی رخ دهد که رشته‌های عصبی هنگام بازسازی، ارتباطات حرکتی نامناسبی ایجاد کنند. در این حالت ممکن است هنگام انجام یک حرکت صورت، عضله دیگری نیز ناخواسته منقبض شود.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

اگر افتادگی یا ضعف صورت به‌طور ناگهانی ایجاد شده است، بهتر است مراجعه پزشکی را به تأخیر نیندازید.

در صورت وجود هرکدام از علائم زیر، مراجعه فوری به اورژانس ضروری است:

• ضعف ناگهانی دست یا پا
• اختلال ناگهانی در صحبت‌کردن
• گیجی یا اختلال هوشیاری
• اختلال ناگهانی بینایی
• مشکل شدید در تعادل یا راه رفتن
• سردرد ناگهانی و شدید همراه با علائم عصبی
• بی‌حسی یا ضعف گسترده

این علائم می‌توانند نشانه یک مشکل عصبی جدی مانند سکته مغزی باشند و نباید صرفاً به فلج بلز نسبت داده شوند.

حتی اگر علائم فقط در صورت دیده شوند، تشخیص باید توسط پزشک انجام شود.

سؤالات متداول

آیا فلج-بلز خودبه‌خود خوب می‌شود؟

در بسیاری از افراد، این عارضه با گذشت زمان بهبود پیدا می‌کند و ممکن است عملکرد صورت به‌طور کامل یا قابل‌توجهی برگردد. با این حال، ارزیابی پزشکی اولیه اهمیت دارد تا علت‌های دیگر ضعف صورت، به‌خصوص مشکلات اورژانسی، بررسی شوند.

آیا فلج-بلز همان سکته مغزی است؟

خیر. فلج بلز ناشی از اختلال عصب صورت است، اما سکته مغزی در اثر اختلال جریان خون مغز ایجاد می‌شود. با این حال، هر دو می‌توانند با افتادگی صورت همراه باشند؛ بنابراین در شروع ناگهانی علائم نباید بدون معاینه پزشکی تشخیص خودسرانه انجام شود.

آیا برای فلج-بلز کورتون لازم است؟

کورتیکواستروئیدهای خوراکی یکی از درمان‌های اصلی فلج بلز در بزرگسالان هستند و شواهد از استفاده آنها، به‌ویژه در مراحل اولیه، حمایت می‌کند. اما مصرف کورتون باید با تشخیص و تجویز پزشک انجام شود.

آیا داروی ضدویروس برای فلج-بلز لازم است؟

داروی ضدویروس به‌تنهایی برای فلج بلز توصیه نمی‌شود. پزشک ممکن است در بعضی بیماران، به‌ویژه بر اساس شدت بیماری و شرایط فرد، داروی ضدویروس را همراه با کورتیکواستروئید در نظر بگیرد.

آیا فیزیوتراپی فلج بلز را درمان می‌کند؟

فیزیوتراپی بخشی از توانبخشی برخی بیماران است و می‌تواند برای فلج شدید یا ضعف ماندگار مورد توجه قرار گیرد. نوع تمرین و زمان شروع آن باید بر اساس وضعیت بیمار تعیین شود و نباید یک برنامه یکسان برای همه افراد در نظر گرفت.

اگر چشم در فلج-بلز بسته نشود چه کار کنیم؟

محافظت از چشم اهمیت زیادی دارد. پزشک ممکن است قطره یا ژل روان‌کننده و سایر اقدامات محافظتی را توصیه کند. اگر چشم دردناک یا قرمز شود یا بینایی تغییر کند، باید سریع ارزیابی پزشکی انجام شود.

آیا فلج-بلز دوباره برمی‌گردد؟

عود فلج بلز ممکن است رخ دهد، اما شایع نیست. در صورت تکرار حمله، پزشک ممکن است برای بررسی علت‌های احتمالی ارزیابی دقیق‌تری انجام دهد.

آیا ماساژ صورت برای فلج بلز مفید است؟

ماساژ و تمرین صورت ممکن است در چارچوب توانبخشی بعضی بیماران استفاده شود، اما روش مناسب به مرحله بیماری و الگوی حرکتی صورت بستگی دارد. بهتر است تمرین‌ها پس از ارزیابی متخصص انجام شوند، به‌خصوص اگر حرکات ناخواسته یا سینکینزی وجود داشته باشد.

جمع‌بندی

فلج بلز یکی از علل شایع ضعف یا فلج ناگهانی یک طرف صورت است که با اختلال عملکرد عصب صورت ارتباط دارد. افتادگی صورت، دشواری در بستن چشم، اختلال لبخند، آبریزش دهان و تغییر حس چشایی از علائم احتمالی آن هستند.

اگرچه بسیاری از بیماران طی هفته‌ها و ماه‌ها بهبود پیدا می‌کنند، شروع ناگهانی ضعف صورت نیازمند ارزیابی پزشکی است؛ زیرا سکته مغزی و برخی بیماری‌های دیگر نیز ممکن است علائم مشابه داشته باشند.

درمان فلج بلز ممکن است شامل داروهای تجویزی، مراقبت از چشم و در برخی افراد توانبخشی و فیزیوتراپی باشد. کورتیکواستروئیدها از درمان‌های اصلی در بزرگسالان هستند و شروع زودهنگام آنها اهمیت دارد؛ در مقابل، مصرف خودسرانه دارو یا انجام تمرین‌های شدید صورت توصیه نمی‌شود.

برای بیمارانی که ضعف صورت آنها شدید یا طولانی‌مدت است، ارزیابی تخصصی توانبخشی می‌تواند به تعیین برنامه مناسب کمک کند.

توجه پزشکی: این مقاله برای افزایش آگاهی عمومی نوشته شده و جایگزین معاینه، تشخیص یا تجویز پزشک نیست. در صورت شروع ناگهانی فلج یا ضعف صورت، به‌خصوص همراه با علائم عصبی دیگر، مراجعه فوری پزشکی ضروری است.

منابع

1. مMayo Clinic — Bell’s palsy: Symptoms and causes: علائم، عوامل مرتبط، عوارض و روند کلی بیماری.
2. Mayo Clinic — Bell’s palsy: Diagnosis and treatment: درمان، مراقبت از چشم، داروها و توانبخشی.
3. American Academy of Family Physicians — Bell Palsy: Rapid Evidence Review: شواهد مربوط به کورتیکواستروئیدها، داروهای ضدویروس و فیزیوتراپی.