هشدار مهم: اگر در حال حاضر شما یا فردی در اطرافتان دچار ضعف یا بی‌حسی ناگهانی یک طرف بدن، افتادگی صورت، اختلال گفتار، اختلال ناگهانی بینایی، از دست دادن تعادل یا سردرد شدید و غیرمعمول شده است، منتظر بهتر شدن علائم نمانید. در ایران با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید. سکته مغزی یک وضعیت اورژانسی است و تشخیص و درمان سریع اهمیت زیادی دارد.

 

 

فهرست مطالب

• سکته مغزی چیست؟
• مهم‌ترین علائم سکته مغزی چیست؟
• روش FAST برای تشخیص سریع سکته مغزی
• افتادگی صورت در سکته مغزی
• ضعف یا بی‌حسی دست و پا
• اختلال در صحبت کردن
• تاری دید و اختلال ناگهانی بینایی
• سرگیجه و از دست دادن تعادل
• سردرد شدید و ناگهانی
• اگر علائم سکته مغزی برطرف شوند چه باید کرد؟
• هنگام مشاهده علائم سکته مغزی چه کار کنیم؟
• تفاوت سکته مغزی ایسکمیک و خونریزی‌دهنده
• چه عواملی خطر سکته مغزی را افزایش می‌دهند؟
• آیا سکته مغزی قابل پیشگیری است؟
• سؤالات متداول

سکته مغزی چیست؟

سکته مغزی زمانی رخ می‌دهد که خون‌رسانی به بخشی از مغز مختل شود یا یکی از رگ‌های مغزی دچار پارگی و خونریزی شود. در هر دو حالت، سلول‌های مغزی ممکن است به دلیل نرسیدن اکسیژن و مواد مغذی آسیب ببینند.

دو نوع اصلی سکته مغزی عبارت‌اند از:

1. سکته مغزی ایسکمیک: در اثر انسداد یک رگ خونی ایجاد می‌شود.
2. سکته مغزی هموراژیک یا خونریزی‌دهنده: در اثر پارگی یک رگ و خونریزی در مغز یا اطراف آن رخ می‌دهد.

در هر دو حالت، تشخیص سریع اهمیت دارد. سلول‌های مغزی می‌توانند در مدت کوتاهی آسیب ببینند و به همین دلیل سکته مغزی یک اورژانس پزشکی محسوب می‌شود.

مهم‌ترین علائم سکته مغزی چیست؟

علائم سکته مغزی معمولاً به‌صورت ناگهانی شروع می‌شوند. شایع‌ترین نشانه‌ها شامل ضعف یا بی‌حسی ناگهانی صورت، دست یا پا، به‌خصوص در یک طرف بدن، اختلال در صحبت کردن یا درک گفتار، اختلال ناگهانی بینایی، سرگیجه یا از دست دادن تعادل و سردرد شدید بدون علت مشخص هستند.

علامت	چیزی که ممکن است مشاهده شود
افتادگی صورت	یک طرف صورت هنگام لبخند زدن پایین‌تر می‌افتد
ضعف دست یا پا	یک دست یا پا ناگهان ضعیف یا بی‌حس می‌شود
اختلال گفتار	فرد نمی‌تواند درست صحبت کند یا کلمات را متوجه نمی‌شود
اختلال بینایی	تاری، دوبینی یا کاهش ناگهانی دید
اختلال تعادل	سرگیجه، عدم هماهنگی یا مشکل در راه رفتن
سردرد شدید	سردرد ناگهانی و شدید بدون علت شناخته‌شده
گیجی ناگهانی	سردرگمی یا مشکل در درک صحبت دیگران

وجود حتی یکی از این علائم می‌تواند نیازمند ارزیابی فوری باشد.

روش FAST برای تشخیص سریع سکته مغزی

یکی از روش‌های ساده برای به خاطر سپردن علائم اصلی سکته مغزی، روش FAST است. انجمن سکته مغزی آمریکا همچنین نسخه گسترده‌تر B.E. F.A.S.T. را معرفی می‌کند که مشکلات تعادل و بینایی را نیز در بر می‌گیرد.

B — Balance؛ تعادل

از فرد بپرسید آیا ناگهان دچار سرگیجه یا از دست دادن تعادل شده است.

E — Eyes؛ چشم‌ها

بررسی کنید آیا تغییر ناگهانی در دید، مانند تاری دید، دوبینی یا کاهش دید ایجاد شده است.

F — Face؛ صورت

از فرد بخواهید لبخند بزند. آیا یک طرف صورت افتاده یا حرکت آن با طرف دیگر متفاوت است؟

A — Arms؛ دست‌ها

از فرد بخواهید هر دو دست خود را بالا ببرد. آیا یکی از دست‌ها پایین می‌افتد یا توان نگه داشتن آن را ندارد؟

S — Speech؛ گفتار

از فرد بخواهید یک جمله ساده را تکرار کند. آیا گفتارش نامفهوم، بریده یا غیرطبیعی شده است؟

T — Time؛ زمان

اگر هر یک از این نشانه‌ها را مشاهده کردید، زمان را از دست ندهید و با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.

زمان شروع علائم را نیز به خاطر بسپارید یا یادداشت کنید؛ این اطلاعات برای تیم درمان اهمیت دارد.

افتادگی صورت در سکته مغزی

یکی از علائم شناخته‌شده سکته مغزی، افتادگی یا بی‌حسی ناگهانی یک طرف صورت است.

برای بررسی ساده، می‌توان از فرد خواست لبخند بزند. اگر یک طرف لب یا صورت پایین‌تر قرار گرفت یا حرکت آن با سمت دیگر تفاوت داشت، این موضوع می‌تواند یک علامت هشداردهنده باشد.

البته خانواده نباید منتظر ظاهر شدن همزمان چند علامت باشند. سکته مغزی ممکن است با مجموعه‌ای از علائم مختلف ظاهر شود و تشخیص قطعی نیازمند ارزیابی پزشکی است.

ضعف یا بی‌حسی دست و پا

ضعف یا بی‌حسی ناگهانی، به‌خصوص در یک طرف بدن، از علائم مهم سکته مغزی است.

برای بررسی اولیه می‌توان از فرد خواست هر دو دست خود را بالا ببرد. اگر یک دست ضعیف باشد، بیفتد یا فرد نتواند آن را مانند دست دیگر نگه دارد، باید احتمال سکته مغزی را جدی گرفت.

این ضعف ممکن است در پا نیز ایجاد شود و با مشکل ناگهانی در راه رفتن همراه باشد.

اختلال در صحبت کردن

تغییر ناگهانی در گفتار می‌تواند یکی از نشانه‌های سکته مغزی باشد.

فرد ممکن است:

• کلمات را نامفهوم بیان کند.
• نتواند کلمه مناسب را پیدا کند.
• نتواند جمله‌ای را درست تکرار کند.
• صحبت دیگران را به‌خوبی درک نکند.
• ناگهان در برقراری ارتباط دچار مشکل شود.

گاهی اطرافیان تصور می‌کنند فرد فقط خسته، گیج یا خواب‌آلود است؛ اما اگر تغییر گفتار ناگهانی باشد، باید آن را جدی گرفت. اختلال در صحبت کردن یا درک گفتار از علائم شناخته‌شده سکته مغزی است.

تاری دید و اختلال ناگهانی بینایی

سکته مغزی می‌تواند باعث تغییر ناگهانی در بینایی شود.

این تغییر ممکن است به شکل:

• تاری دید
• دوبینی
• کاهش دید
• از دست دادن دید در یک یا هر دو چشم

ظاهر شود.

بنابراین، اختلال بینایی ناگهانی را نباید صرفاً به خستگی چشم یا مشکلات بینایی معمول نسبت داد؛ به‌خصوص اگر همزمان با علائم دیگری مانند ضعف یک طرف بدن، اختلال گفتار یا سرگیجه ایجاد شده باشد.

سرگیجه و از دست دادن تعادل

سرگیجه به‌تنهایی همیشه به معنی سکته مغزی نیست و علل مختلفی دارد. اما سرگیجه ناگهانی همراه با اختلال تعادل، مشکل در راه رفتن یا سایر علائم عصبی می‌تواند نشانه هشداردهنده سکته باشد.

اگر فرد ناگهان نمی‌تواند درست راه برود، تعادل خود را از دست داده یا هماهنگی حرکاتش مختل شده است، به‌خصوص اگر علائم دیگری نیز وجود داشته باشد، باید فوراً ارزیابی پزشکی شود.

سردرد شدید و ناگهانی

سردرد ناگهانی و شدید، به‌ویژه اگر علت مشخصی نداشته باشد، می‌تواند از علائم سکته مغزی باشد.

این علامت در برخی انواع سکته، به‌خصوص سکته‌های همراه با خونریزی، اهمیت بیشتری دارد. سردردهای معمول فرد نیز ممکن است ویژگی‌های متفاوتی داشته باشند؛ بنابراین شدت، شروع ناگهانی و همراهی با علائم عصبی اهمیت دارد.

اگر سردرد شدید و ناگهانی با اختلال هوشیاری، ضعف، بی‌حسی، اختلال گفتار، استفراغ یا سایر علائم عصبی همراه شده است، باید آن را یک وضعیت اورژانسی در نظر گرفت.

اگر علائم سکته مغزی برطرف شوند چه باید کرد؟

برطرف شدن علائم به این معنی نیست که خطر از بین رفته است.

گاهی علائم سکته مغزی برای مدت کوتاهی ظاهر می‌شوند و سپس از بین می‌روند. این وضعیت ممکن است با حمله ایسکمیک گذرا یا TIA مرتبط باشد. TIA می‌تواند یک علامت هشداردهنده برای احتمال بروز سکته مغزی باشد و نیاز به ارزیابی پزشکی دارد.

بنابراین اگر فردی برای چند دقیقه دچار ضعف، بی‌حسی، اختلال گفتار، اختلال دید یا سایر علائم ناگهانی شد و سپس کاملاً بهتر شد، نباید موضوع را نادیده گرفت.

هنگام مشاهده علائم سکته مغزی چه کار کنیم؟

اگر به سکته مغزی شک دارید، اقدامات زیر اهمیت دارند:

۱. فوراً با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید

در ایران، شماره ۱۱۵ برای خدمات فوریت‌های پزشکی پیش‌بیمارستانی استفاده می‌شود.

۲. زمان شروع علائم را مشخص کنید

اگر می‌دانید علائم دقیقاً چه زمانی شروع شده‌اند، این زمان را یادداشت کنید.

اگر فرد هنگام بیدار شدن از خواب علائم را مشاهده کرده است، زمان آخرین باری که بدون علائم دیده شده نیز برای تیم درمان اهمیت دارد.

۳. بیمار را خودتان به‌تنهایی با خودرو جابه‌جا نکنید

تماس با اورژانس امکان هماهنگی انتقال پزشکی را فراهم می‌کند و می‌تواند به شروع اقدامات لازم پیش از رسیدن به بیمارستان کمک کند.

۴. منتظر برطرف شدن علائم نمانید

بهبود خودبه‌خودی علائم، احتمال TIA را مطرح می‌کند و همچنان نیازمند ارزیابی فوری است.

۵. داروی خودسرانه ندهید

نوع سکته باید توسط تیم پزشکی مشخص شود. سکته ناشی از انسداد رگ و سکته ناشی از خونریزی درمان یکسانی ندارند؛ بنابراین نباید بدون ارزیابی پزشکی برای بیمار دارویی تجویز کرد.

تفاوت سکته مغزی ایسکمیک و خونریزی‌دهنده

از نظر علت، سکته‌های مغزی را می‌توان به دو گروه اصلی تقسیم کرد.

سکته ایسکمیک زمانی رخ می‌دهد که یک رگ خون‌رسان به مغز مسدود شود. در مقابل، سکته هموراژیک زمانی رخ می‌دهد که یک رگ مغزی پاره شود و خونریزی ایجاد کند.

علائم این دو نوع می‌توانند هم‌پوشانی داشته باشند و خانواده معمولاً نمی‌تواند صرفاً بر اساس علائم نوع سکته را مشخص کند.

به همین دلیل، تصویربرداری و ارزیابی پزشکی برای تشخیص نوع سکته اهمیت دارد.

چرا زمان در سکته مغزی اهمیت دارد؟

مغز برای عملکرد طبیعی به اکسیژن و مواد مغذی نیاز دارد. وقتی خون‌رسانی به بخشی از مغز قطع می‌شود، سلول‌های مغزی آسیب می‌بینند.

به همین دلیل در سکته مغزی اصطلاح «زمان برابر با مغز است» اهمیت زیادی دارد. درمان برخی بیماران در یک بازه زمانی مشخص می‌تواند آسیب ناشی از سکته را کاهش دهد، اما انتخاب درمان به نوع سکته، زمان شروع علائم، وضعیت بیمار و یافته‌های تصویربرداری بستگی دارد.

برای مثال، در برخی بیماران مبتلا به سکته ایسکمیک، درمان‌های بازکننده رگ یا روش‌های مداخله‌ای مانند ترومبکتومی می‌توانند مطرح باشند. این درمان‌ها برای همه بیماران مناسب نیستند و تصمیم‌گیری درباره آنها بر اساس ارزیابی تخصصی انجام می‌شود.

چه عواملی خطر سکته مغزی را افزایش می‌دهند؟

شناخت عوامل خطر برای پیشگیری اهمیت دارد. از جمله عوامل مهم می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• فشار خون بالا
• دیابت
• برخی بیماری‌های قلبی
• مصرف سیگار
• اختلالات چربی خون
• کم‌تحرکی
• اضافه‌وزن
• تغذیه نامناسب
• سابقه سکته مغزی یا TIA

برخی عوامل خطر قابل اصلاح هستند و کنترل آنها می‌تواند در کاهش خطر سکته مؤثر باشد. انجمن سکته مغزی آمریکا بر کنترل فشار خون، مدیریت دیابت، فعالیت بدنی، تغذیه سالم، ترک سیگار و مدیریت وزن به‌عنوان بخش‌هایی از پیشگیری تأکید می‌کند.

آیا سکته مغزی قابل پیشگیری است؟

همه موارد سکته مغزی قابل پیشگیری نیستند، اما مدیریت عوامل خطر می‌تواند احتمال بروز آن را کاهش دهد.

کنترل منظم فشار خون، پیگیری دیابت و چربی خون، ترک سیگار، فعالیت بدنی مناسب و پیروی از توصیه‌های پزشک درباره بیماری‌های زمینه‌ای از اقدامات مهم پیشگیرانه هستند.

اگر فرد قبلاً سکته مغزی یا TIA داشته باشد، برنامه پیشگیری از سکته مجدد باید متناسب با علت سکته و شرایط پزشکی او توسط پزشک تعیین شود.

چه زمانی باید فوراً به اورژانس مراجعه کرد؟

 

هرگاه یک علامت عصبی به‌طور ناگهانی ایجاد شود، باید احتمال سکته مغزی را جدی گرفت.

به‌خصوص در صورت مشاهده:

• افتادگی ناگهانی یک طرف صورت
• ضعف یا بی‌حسی ناگهانی یک دست یا پا
• اختلال ناگهانی در صحبت کردن
• مشکل ناگهانی در فهمیدن صحبت دیگران
• کاهش یا تغییر ناگهانی بینایی
• سرگیجه و از دست دادن ناگهانی تعادل
• سردرد شدید و ناگهانی بدون علت مشخص

باید برای ارزیابی فوری اقدام کرد.

سؤالات متداول درباره علائم سکته مغزی

۱. اولین علامت سکته مغزی چیست؟

یک علامت مشخص که در همه بیماران اولین علامت باشد وجود ندارد. ضعف یا بی‌حسی ناگهانی یک طرف بدن، افتادگی صورت و اختلال گفتار از علائم مهم هستند. اختلال ناگهانی بینایی، تعادل و سردرد شدید نیز ممکن است رخ دهد.

۲. آیا سکته مغزی همیشه باعث فلج شدن می‌شود؟

خیر. سکته مغزی می‌تواند قسمت‌های مختلف مغز را درگیر کند و علائم آن به محل و شدت آسیب بستگی دارد. برخی افراد ممکن است بیشتر دچار اختلال گفتار، بینایی، تعادل یا ضعف یک طرف بدن شوند.

۳. آیا سرگیجه می‌تواند علامت سکته مغزی باشد؟

بله، سرگیجه ناگهانی می‌تواند یکی از علائم سکته باشد، به‌خصوص اگر همراه با از دست دادن تعادل، مشکل در راه رفتن یا سایر علائم عصبی باشد.

۴. اگر علائم سکته مغزی بعد از چند دقیقه از بین برود، آیا باز هم خطرناک است؟

بله. برطرف شدن علائم می‌تواند با TIA مرتبط باشد. TIA یک هشدار جدی محسوب می‌شود و فرد باید سریع ارزیابی پزشکی شود.

۵. در صورت شک به سکته مغزی چه شماره‌ای در ایران باید گرفت؟

برای دریافت خدمات فوریت‌های پزشکی در ایران، با ۱۱۵ تماس بگیرید.

۶. آیا می‌توان بیمار مشکوک به سکته را با خودروی شخصی به بیمارستان برد؟

در صورت شک به سکته مغزی، تماس با اورژانس ۱۱۵ توصیه می‌شود تا انتقال بیمار با خدمات فوریت‌های پزشکی انجام شود. هنگام تماس، زمان شروع علائم و نشانه‌های مشاهده‌شده را به اپراتور اعلام کنید.

۷. آیا سکته مغزی فقط در افراد سالمند اتفاق می‌افتد؟

خیر. سکته مغزی می‌تواند در سنین مختلف رخ دهد. داشتن برخی عوامل خطر احتمال آن را افزایش می‌دهد، اما سن بالا تنها عامل تعیین‌کننده نیست.

۸. آیا می‌توان از سکته مغزی پیشگیری کرد؟

کنترل عوامل خطر مانند فشار خون بالا، دیابت، مصرف سیگار، کم‌تحرکی و برخی بیماری‌های قلبی می‌تواند خطر سکته را کاهش دهد. برنامه پیشگیری باید بر اساس وضعیت هر فرد تنظیم شود.

جمع‌بندی

علائم سکته مغزی معمولاً ناگهانی ظاهر می‌شوند و ممکن است شامل افتادگی یک طرف صورت، ضعف یا بی‌حسی دست و پا، اختلال گفتار، تغییر ناگهانی بینایی، از دست دادن تعادل و سردرد شدید و غیرمعمول باشند.

برای خانواده‌ها، یادگیری روش B.E. F.A.S.T. می‌تواند به تشخیص سریع‌تر علائم کمک کند: تعادل، بینایی، صورت، دست، گفتار و در نهایت اقدام سریع.

مهم‌ترین نکته این است که در صورت شک به سکته مغزی، منتظر برطرف شدن علائم نمانید. زمان شروع علائم را ثبت کنید و با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید. درمان سکته به نوع آن و شرایط بیمار بستگی دارد و تشخیص دقیق باید در مرکز درمانی انجام شود.

این مطلب برای آگاهی عمومی تهیه شده و جایگزین معاینه، تشخیص یا درمان پزشکی نیست. در شرایط اورژانسی، مراجعه فوری به خدمات پزشکی ضروری است.

---

منابع

• CDC — Signs and Symptoms of Stroke
• American Stroke Association — Stroke, TIA and Warning Signs
• American Stroke Association — Stroke Symptoms
• National Institute of Neurological Disorders and Stroke — Stroke: Hope Through Research
• منابع مربوط به اورژانس پیش‌بیمارستانی ایران و شماره ۱۱۵ نیز بررسی شدند.